ГРЧКИ ЈАЗИК
Грчкиот јазик на натписите од хеленистичкиот и римскиот период
Грчките натписи од хеленистичкиот и римскиот период ги покажуваат типичните особености на грчката којна. Терминот којна се однесува на ἡ κοινή διάλεκτος (hē koinē dialektos) –„општ јазик“ базиран на атичкиот дијалект, lingua franca што се користел за комуникација меѓу грчките говорители низ источниот Медитеран во овие периоди. Во архајскиот и класичниот период, Грција била политички и лингвистички поделена: секој полис функционирал како посебна говорна заедница. Различните полиси ги користеле само своите локални дијалекти и во јавниот и во приватниот живот. Сепак, некои од тие дијалекти добиле панхеленски статус станувајќи книжевни јазици поврзани со одредени жанрови: атичкиот бил стандарден дијалект за проза, драма и философија; ајолскиот за лирска поезија; дорскиот за хорски песни; ајолскиот и јонскиот за епска поезија.
Ситуацијата се променила по Персиските војни (5 век пр.н.е.), кога бил основан Атинскиот поморски сојуз и Атина се развила во голем трговски, политички и културен центар. „Големиот атички дијалект“ (атички со јонско влијание) станал административен јазик на Атинската империја и престижен јазик на грчката книжевност и култура низ целиот грчки свет. За време на владеењето на Филип II Македонски (360/59–336 пр. н.е.) големиот атички бил прифатен како официјален јазик на македонскиот двор. Оттаму постепено се развил во општ писмен и говорен јазик на хеленистичкиот свет. Се користел и во самата Грција, на сметка на локалните дијалекти, и во освоените територии со кои владеела македонската аристократија.
Во римскиот период грчката којна продолжила да биде престижен јазик на културата и образованието. Многу луѓе од негрчко потекло го усвоиле грчкиот како втор јазик и како дел од своето образование учеле класична грчка книжевност, философија и реторика. Истовремено, натписите сведочат за развој на регионални варијанти на општиот грчки јазик, особено на Истокот, каде што се забележува широко распространет билингвизам, којшто произлегол од секојдневните контакти меѓу родените говорители на грчкиот јазик и негрчкото население.
Клучните фонолошки промени што ја обликувале грчката којна се:
Како последица на овие промени, во натписите од базата на Проектот ПРОМЕТЕЈ се забележуваат следниве особености во правописот:
αι ↔ ε, cf. ἐσθλάς = αἰσθλάς (IG X 2, 2, 27.7); ἐπιλήσομε = ἐπιλήσομαι (IG X 2, 2, 27.9); δείετε = δαίεται (IG X 2, 2, 27.12); ἀπόλητε = ἀπόληται (IG X 2, 2, 27.21)
ει, η, ε ↔ ι, cf. εἱρὰ = ἱρά, ἱερά (IG X 2, 2, 27.5); Νείκαρχος = Νίκαρχος (IG X 2, 2, 336.3-4); πολείτην = πολίτην (IG X 2, 2, 371.5); χείλια = χίλια (IG X 2, 2, 348.7); Δείου = Δίου (IG X 2, 2, 348.10); τειμὴν = τιμὴν (IGBulg_2265.3); ἐτειμήθη =ἐτιμήθη (IGBulg_2265.7-8); πολεῖται = πολίται (IGBulg_2265.16); πολειτίδων = πολιτίδων (Dionysopolis48.6); ἐντείμως = ἐντίμως (IGBulg1632.1); ἄλιμμα = ἄλειμμα (IGBulg_2265.12); Δημοσθίνεος = Δημοσθένεος (IGBulg_5930.11).
η ↔ ε, ει, cf. πεντακιχείλια = πεντακιχήλια (Νίκαρχος (IG X 2, 2, 336.2)
δ ↔ τ, cf. τηθὰ = δηθά (IG X 2, 2, 27.13)
θ ↔ τ τυθθὸν = τυτθόν (IG X 2, 2, 27.17).
Важни морфо-синтаксички промени во грчката којна се:
‒ Постепено намалување на употребата на дативот.
‒ Промени во атематската деклинација со тенденција за постепена асимилација со тематската деклинација, како на пример употреба на завршокот за акузатив еднина -αν наместо -α.
‒ Усогласување на асигматскиот и сигматскиот аорист.
‒ Испуштање и мешање на аугментот и редупликацијата.
‒ Постепена замена на футурот со перифрастични конструкции.
‒ Постепено губење на перфектните глаголски форми во корист на аористот.
‒ Тенденција за губење на оптативот.
И покрај секојдневната и вообичаена употреба на говорната којна во хеленистичкиот и римскиот период, се забележуваат и архаизми и дијалектни форми, особено на натписите во стих. Таквите натписи често цитираат или репродуцираат поетски јазик од архајскиот и класичниот период. Затоа, не е невообичаено да се сретнат форми како βιότοι[ο] (IGBulg1632.1) наместо βιότου, архаичен генитив еднина од βίοτος 'живот' или θείοιο (IG X 2, 2, 27.4) наместо θείου, генитив еднина од θεῖος 'божески, прекрасен'; υἱέος (IGBulg_5930.10), генитив еднина и υἱέϊ (IGBulg_5930.14), датив еднина од архаичната у-основа υἱύς наместо тематската υἱός 'син'.
Елена Џукеска
Дополнителна литература:
Adrados, F. R. A history of the Greek language. Brill, 2005. Especially Part Two: From Koine to the Present, Chapter 1 'Koine and its Relation to Other Languages (1.1‒4), pp. 175‒196.
Bubenik, V. 'The Rise of Koine' in Christidis, A. F. (Ed.), with the assistance of M. Arapopoulou, & M. Chriti. A history of ancient Greek: From the beginnings to late antiquity (English translation). Cambridge University Press, 2007, pp. 342‒345.
Bubenik, V. 'Origins of Koine' in G. K. Giannakis (Ed.), Encyclopedia of ancient Greek language and linguistics (Vol. 2). Brill, 2014, pp. 277‒285.
Colvin, S. A brief history of ancient Greek. Wiley Blackwell. 2014. Especially Chapter 'The Koine: A Common Language', pp. 168‒171.
Horrocks, G. Greek: A history of the language and its speakers (2nd ed.). Wiley Blackwell, 2010. Especially Chapter 4 'Greek in the Hellenistic World', pp. 79‒123; Chapter 5 'Greek in the Roman Empire', pp. 124 ‒ 159 and Chapter 6 'Spoken Koine in the Roman Period (6.1-6.4)', pp. 160‒172.
Kyrtatas, D. J. 'The Greek World during the Roman Empire' in Christidis, A. F. (Ed.), with the assistance of M. Arapopoulou, & M. Chriti. A history of ancient Greek: From the beginnings to late antiquity (English translation). Cambridge University Press, 2007, pp. 346‒355.
McLean, B. H. An Introduction to Greek Epigraphy of the Hellenistic and Roman Periods: From Alexander the Great to the Reign of Constantine (323 BC-AD 337). University of Michigan Press, 2002. Especially Chapter 15 'Orthography', pp. 346‒357.
Palmer, L. R. The Greek language. Faber and Faber, 1980. Especially Chapter VI 'Post-Classical Greek (1‒4)', pp. 174‒193.
Slavova, M. Phonology of the Greek inscriptions in Bulgaria, Palingenesia Bd. 83. Franz Steiner Verlag GmbH, 2004.
Torallas Tovar, S. 'Features of Koine' in G. K. Giannakis (Ed.), Encyclopedia of ancient Greek language and linguistics (Vol. 2). Brill, 2014, pp. 273‒277.
ЛАТИНСКИ ЈАЗИК
Латинскиот јазик на римските натписи
Римските натписи претставуваат, меѓу другото, важен извор за познавање на латинскиот јазик во античкиот период. Во согласност со намената на епиграфските споменици, латинитетот на римските натписи по идеја е монументален. Во пракса тоа значи: стилизиран така што е јадрен и возвишено едноставен; исто така обележан со извесни црти на ритуален јазик. Затоа многу римски натписи се читаат како примерни примери на еден, иако специфичен, но по својата суштина литературен стил.
Од друга страна, натписите во римскиот свет беа сеопфатен феномен во чијото ширење и одржување учествуваа различни општествени слоеви и групи; оттука, епиграфските текстови, особено во доменот на приватните натписи, не секогаш ги составувале лица вешти во латинскиот „епиграфски идиом“, ниту во точно и спретно изразување воопшто. Сочуван е, значи, и голем број натписи што сведочат за релативно слаба јазична компетенција и/или скромно образование на нивните автори. Јазичните особености што латинистите денес ги толкуваат во таа насока се подведуваат под широкиот термин „вулгаризми“, па римските натписи се проучуваат и како споменици на „вулгарниот“, т.е. субстандардниот латинитет.
Посебна група внатре во корпусот на римските натписи ја сочинува епиграфската поезија, т.е. натписи — главно надгробни — составени во стих. Од една страна врзана за класичната латинска поезија како образец, а од друга — за вербалните и мисловните стереотипи што се пренесуваат од гробишта на гробишта и од колено на колено, латинската епиграфска поезија претставува најбогат и најзначаен корпус на сублитерарни творби сочувани од класичната антика.
Војин Недељковиќ